Een leugentje om de bestwil: hoe schadelijk is liegen op het werk?
De waarheid ‘verbloemen’, interessanter overkomen of iets voor elkaar krijgen: er zijn allerlei redenen waarom mensen liegen. Op de werkvloer komt liegen ook vaak voor. Bijvoorbeeld over dat een project bijna af is, terwijl je pas net een start gemaakt hebt. Maar wanneer is een leugen onschuldig en juist wanneer schadelijk voor je collega’s of jezelf? In dit artikel nemen we je mee in de psychologie achter liegen op de werkvloer.
Wat is liegen?
In de basis betekent liegen dat iemand bewust informatie geeft waarvan diegene weet of vermoedt dat deze niet klopt. Het doel is meestal dat een ander iets gelooft wat niet of slechts gedeeltelijk waar is. Toch is liegen niet altijd zo zwart-wit als het geven van een bewust onwaar antwoord. Ook informatie achterhouden, zaken mooier voorstellen dan ze zijn of bewust een verkeerde indruk laten bestaan, kunnen vormen van liegen zijn.
Ook op de werkvloer wordt regelmatig gelogen, bijvoorbeeld om een ongemakkelijke situatie te vermijden, een fout te verbergen of een ander niet te kwetsen. Bijvoorbeeld als iemand:
- zegt dat een opdracht bijna klaar is terwijl hij nog nauwelijks begonnen is;
- een gemaakte fout niet vertelt aan een leidinggevende;
- doet alsof hij een bepaalde taak begrijpt terwijl dat niet zo is.
Waarom liegen mensen?
Mensen kunnen om heel verschillende redenen liegen, waarbij angst, schaamte, onzekerheid, conflictvermijding en eigenbelang allemaal een rol kunnen spelen. Maar een eenduidig antwoord is moeilijk te geven.
Een leugen heeft bovendien vaak een bepaalde functie. Soms probeert iemand zichzelf te beschermen, terwijl iemand in een andere situatie juist een ander wil ontzien. Er zijn ook situaties waarin een leugen bewust wordt gebruikt om een voordeel te behalen.
Redenen om te liegen
-
01 Imago behouden
Stel: je hebt een fout gemaakt die gevolgen heeft voor een belangrijke opdracht. In plaats van die fout toe te geven, vertel je dat er sprake was van een technisch probleem of dat de informatie vanuit een andere afdeling te laat binnenkwam.
De leugen heeft in zo’n situatie vooral een beschermende functie. Niet handig, maar het helpt wel te begrijpen waarom je tot zo’n keuze bent gekomen.
-
02 Conflict vermijden
De meeste mensen houden niet van confrontaties, of gaan een ongemakkelijk gesprek liever uit de weg. Zo glipt een social leugentje zoals ‘wat een goed idee!’ terwijl je er eigenlijk anders over dacht, er makkelijk tussendoor en voorkom je conflict.
-
03 Uit onzekerheid
Niet iedereen vindt het gemakkelijk om toe te geven dat hij iets niet weet. Daarom liegen mensen vaak over wat ze daadwerkelijk kunnen. Om vervolgens nog onzekerder te worden, omdat ze dit ‘waar’ moeten maken aan degene wie ze het beloofd hebben.
-
04 Beter overkomen dan een ander
Een leugen schaadt bijvoorbeeld een ander als een fout bij een ander wordt neergelegd, of de succes credits van een project naar zichzelf toetrekt. Liegen wordt schadelijk als anderen het gevoel krijgen niet meer veilig te zijn, wat op de loer ligt in dit geval.
Een leugentje om de bestwil op het werk
De titel zegt het al: niet iedere leugen wordt verteld met slechte bedoelingen. Een leugentje om de bestwil heeft vaak juist als doel om een ander te beschermen of een sociale situatie soepel te laten verlopen.
Een collega die vlak voor een presentatie zichtbaar zenuwachtig is, vertel je bijvoorbeeld misschien dat zijn vorige presentatie uitstekend ging, terwijl je daar eigenlijk nog wel wat kritiek op had. Ook kun je zeggen dat je een bepaalde opmerking helemaal niet vervelend vond, omdat je geen behoefte hebt om er op dat moment een discussie over te voeren.
Dat soort leugentjes kunnen een sociale functie vervullen. Ze helpen mensen om rekening met elkaar te houden en voorkomen soms dat iedere kleine irritatie uitgroeit tot een conflict. Tegelijkertijd is er ook hier een grens.
Wanneer je niet zegt wat je écht denkt
Een medewerker die nooit eerlijke feedback krijgt, weet bijvoorbeeld ook niet waar hij zich nog kan verbeteren. Bovendien ontwikkel je je sociale skills, zoals assertiviteit, niet verder wanneer je constant je echte mening doorslikt. Het verschil zit daarom vaak niet alleen in de leugen zelf, maar vooral in de context, de intentie en de gevolgen ervan.
Manieren om te liegen
Klein of groot, onschuldig of schadelijk: liegen bestaat in verschillende vormen en maten. Zeker op de werkvloer, waar we dagelijks in contact staan en verwachtingen goed gemanaged moeten worden. Als we liegen, zijn we vaak:
- Sociaal
Als je geneigd bent de harmonie te bewaren, ook als een collega iets doet of zegt waar jij het niet mee eens bent, ken je de sociale leugen vast wel. Zo antwoord je misschien dat je de pitch interessant vindt, terwijl het je eigenlijk koud laat. - Defensief
‘Ik heb die mail nooit gehad’. Als we aangevallen reageren, doen we dat vaak om onszelf te beschermen. Achter zulke uitspraken kan angst voor kritiek of verantwoordelijkheid schuilgaan. - Overdreven
Heb jij bij een sollicitatie weleens je ervaring ‘aangedikt’? Dit doen veel mensen. Het wordt pas een probleem als je dit structureel doet, want dan moet je de eigen geschepte verwachting ook waar zien te maken. - Selectief in wat we zeggen
Soms zit de misleiding juist in wat iemand níét vertelt. Een medewerker weet bijvoorbeeld al enige tijd dat een deadline waarschijnlijk niet gehaald gaat worden, maar besluit dit pas te melden wanneer uitstel niet langer mogelijk is.
Lichaamstaal en liegen: kun je zien of iemand liegt?
Wie vermoedt dat iemand niet eerlijk is, gaat vaak extra letten op gedrag. Als iemand wegkijkt, oogcontact vermijdt, friemelt of zenuwachtig beweegt, kan dat erop wijzen dat iemand niet de waarheid vertelt.
Toch is het belangrijk om niet te snel conclusies te trekken. Lichaamstaal kan laten zien dat iemand spanning ervaart, maar die spanning hoeft niets met liegen te maken te hebben. Een medewerker kan nerveus zijn omdat hij bang is voor kritiek, omdat hij onzeker is over zijn eigen prestaties of simpelweg omdat hij een confronterend gesprek ongemakkelijk vindt.
Wie vermoedt dat er iets niet klopt, kan daarom beter naar het volledige plaatje kijken. Past het verhaal bij de beschikbare feiten? Verandert de uitleg wanneer er wordt doorgevraagd? Zijn er opvallende tegenstrijdigheden of ontbreekt er relevante informatie?
Wanneer is liegen op het werk schadelijk?
Structureel liegen kent een aantal risico’s, zoals:
- Het vertrouwen tussen collega’s neemt af. Wanneer iemand regelmatig onjuiste informatie geeft, ontstaat er twijfel over wat nog wel betrouwbaar is. Collega’s gaan informatie vaker controleren, en samenwerken kan meer energie kosten.
- Problemen komen te laat aan het licht. Als een fout probleem bewust verborgen blijft, dan kan de situatie ondertussen verergeren en wordt bijsturen steeds moeilijker.
- De sociale veiligheid vermindert. Wanneer medewerkers elkaar niet meer vertrouwen, kunnen zij terughoudender worden met het delen van informatie. Dat kan uiteindelijk invloed hebben op de sfeer, de samenwerking en het werkplezier.
Hoe ga je om met iemand die liegt?
Wanneer je vermoedt dat iemand niet eerlijk is, helpt het vaak om het gesprek te beginnen vanuit de feiten die je wel zeker weet. Een directe beschuldiging als “je liegt” zorgt er al snel voor dat iemand in de verdediging schiet, terwijl een feitelijke vraag meer ruimte laat voor uitleg.
Je zou bijvoorbeeld kunnen zeggen: “Vorige week gaf je aan dat het project was afgerond, maar ik zie dat een aantal onderdelen nog openstaat. Kun je uitleggen hoe dat zit?” Let op de volgende punten:
- Vraag door voor je conclusies trekt;
- Benoem wat iemands gedrag doet;
- Maak verwachtingen duidelijk.
Professionele hulp bij liegen
Vrijwel iedereen vertelt weleens iets wat niet volledig overeenkomt met de werkelijkheid. Wanneer iemand zeer regelmatig of bijna automatisch liegt, daar zelf weinig controle over ervaart of wanneer het liegen grote gevolgen heeft voor relaties, werk of het dagelijks functioneren, kan het verstandig zijn om dit te bespreken met een psycholoog of andere gekwalificeerde professional. Omdat liegen verschillende oorzaken en functies kan hebben, verschilt ook de passende aanpak per persoon.
Ervaart een medewerker of team structureel last door of als gevolg van liegen? Dan is het tijd om er met iemand over te praten. Een psycholoog, coach of bedrijfsmaatschappelijk werker kan helpen om te achterhalen wat er speelt en welke aanpak het beste past.
Veelgestelde vragen over liegen
Mensen liegen om uiteenlopende redenen. Zo kun je liegen om jezelf te beschermen tegen kritiek, schaamte of negatieve gevolgen. Anderen liegen juist om een conflict te vermijden of iemand niet te kwetsen. Het motief om te liegen verschilt dus sterk per mens, context en situatie.
Liegen betekent dat iemand bewust informatie geeft waarvan diegene weet of vermoedt dat deze niet klopt, met de bedoeling dat een ander een onjuist of onvolledig beeld krijgt. Ook verdraaien of het juist overdrijven van feiten, of achterlaten van bepaalde informatie is een vorm van liegen.
Wanneer je vermoedt dat iemand liegt, is het verstandig om eerst naar concrete feiten te kijken en niet direct met een beschuldiging te beginnen. Vraag door wanneer informatie niet met elkaar overeenkomt en benoem, wanneer dat nodig is, welk effect onjuiste informatie heeft op het vertrouwen en de samenwerking. Wanneer liegen structureel voorkomt, zijn duidelijke grenzen en afspraken belangrijk.
Vrijwel iedereen vertelt weleens iets wat niet volledig overeenkomt met de werkelijkheid. Wanneer iemand echter zeer regelmatig of bijna automatisch liegt, daar zelf weinig controle over ervaart of wanneer het liegen grote gevolgen heeft voor relaties, werk of het dagelijks functioneren, kan het verstandig zijn om dit te bespreken met een psycholoog of andere gekwalificeerde hulpverlener. Omdat liegen verschillende oorzaken en functies kan hebben, verschilt ook de passende aanpak per persoon.